دوشنبه , ۴ بهمن ۱۴۰۰
آخرین خبرها
شما اینجا هستید: خانه / فضای سبز شهری / بررسی تأثیر فضای سبز شهری بر ارتقای کیفیت زندگی شهری
بررسی تأثیر فضای سبز شهری بر ارتقای کیفیت زندگی شهری

بررسی تأثیر فضای سبز شهری بر ارتقای کیفیت زندگی شهری

رشد سریع شهرنشینی و به دنبال آن افزایش مشکلات زیست محیطی اهمیت مفاهیمی چون کیفیت زندگی، برای مطلوبتر نمودن محیطهای مصنوع را نمایان نموده است. در این میان، فضاهای سبز شهری دارای ویژگیهایی است که آنها را به فضاهای مناسبی برای ارتقای کیفیت زندگی انسان تبدیل می­کند. مکانهایی مانند پارکها، درختان و آبها در شهر، خدمات زیست­محیطی، اجتماعی و فیزیولوژیکی را فراهم می­کند که در زیست پذیر نمودن شهرها اهمیت بسیاری دارند. این امر زمانی اتفاق خواهد افتاد که این فضا خود دارای ساختار و ویژگیهای کمی و کیفی مناسبی بوده، که بتواند نقشهای واگذار شده و مورد انتظار را به خوبی ایفا کند.
در این پژوهش ضمن تعریف فضای سبز و کیفیت زندگی به بررسی تأثیر فضای سبز در ارتقای کیفیت زندگی از طریق بررسی ابعاد عملکردی فضاهای سبز شهری پرداخته شده است. ابعاد عملکردی این فضا در چهار گروه اکولوژیکی، اقتصادی، اجتماعی و کالبدی تقسیم­ بندی شده و بر اساس این ابعاد، شاخصهایی در سه گروه کمی،کیفی و مکانی تدوین شده است. انتظار است با بررسی این شاخصها از طریق معیارها، سنجه­ها و روشهای ارایه شده و ارزیابی هرکدام از آنها به ساختار کلی فضاهای سبز شهری و برنامه­ریزی اصولی بر مبنای آن دست یافت. در این تحقیق از ابزارهایی چون پرسش نامه استفاده شده تا با سنجش شاخصهای تدوین شده نقش فضای سبز در افزایش کیفیت زندگی ارزیابی شود. نتیجه آن که شهروندان محله شیان، فضای سبز تجهیز شده را به ­عنوان جزء جدایی­ناپذیر زندگی خود، ارتقا دهنده کیفیت زندگی ­و در راستای تبدیل به محله­ای پایدار و سبز می­دانند

 

روش پژوهش

هدف اصلی این پژوهش تحلیل نقش فضای سبز شهری بر ارتقای کیفیت زندگی ساکنان محله شیان می­باشد. برای دستیابی به هدف مذکور، عملکرد فضای سبز شهری در ارتقای کیفیت زندگی و شاخصهای محیطی مؤثر بر کیفیت زندگی در شهر مورد بررسی قرار گرفتند.

در این تحقیق، از روش « توصیفی ـ تحلیلی»، استفاده شده است. در این فرآیند ابتدا به مفهوم فضای سبز شهری، کیفیت زندگی و ابعاد آنها و دیدگاهها و نظریات در این باب پرداخته شد. سپس به ­منظور بررسی تأثیر فضای سبز بر کیفیت زندگی، شاخصهای پژوهش از طریق «مشاهده» و به کمک آزمون پرسش نامه از حدود ۱۰۰ نفر از ساکنان محله و صاحبان مشاغل در محله استخراج گردید.

سپس نحوه تأثیرگذاری این شاخصها در تعیین این که فضای سبز می­تواند بر کیفیت زندگی ساکنان تأثیرگذار باشد یا خیر، در مطالعه موردی محله شیان از طریق روش «کیفی» با ابزار روش نمونه­گیری به صورت « نمونه­گیری تصادفی» بررسی شد. انتخاب افراد پرسش­شونده بر اساس تقسیم­بندی فضای سبز محله به سه قسمت و پوشش افراد در این بخشها صورت پذیرفت، به ­صورتی که بدون توجه به انتخابهای شخصی فرد پرسش­کننده، تنوع بالایی از افراد را در برگیرد. در این مطالعه محدوده در نظرگرفته­ شده به ­عنوان یک جامعه آماری ۲۶۵۳۴ نفره (جمعیت محله) در نظر گرفته شده و برای محاسبه حجم نمونه به دلیل بزرگی جامعه آماری و فقدان اطلاعات دقیق و به روز از تعداد ساکنان، کسبه محل و عابران محله شیان، با استناد به روش تعیین حجم نمونه جدول مورگان با سطح اطمینان ۹۵ درصدی، ۱۰۰ نفر از ساکنان محله شیان به عنوان پرسش شونده برگزیده شدند.

مبانی نظری پژوهش

فضای شهری: فضای شهری، مکانهایی هستند که به عموم شهروندان تعلق داشته، منحصر به جنبه کالبدی و فیزیکی نبوده و در حقیقت با حضور انسان و فعالیت اوست که معنی می­یابد. فضاهای شهری قدمتی دیرینه در تاریخ شهرسازی داشته و در ادوار مختلف با اشکال گوناگون در شهرها حضور یافته و سبب شکل­­­­­گیری بافت شهری در پیرامون و یا بر حول محور خود گردیده­اند(۴). فضای شهری پیش از همه، فضای جغرافیایی است که به وسیله­ فاصــله­ها، مساحتـها و تراکمها مشـخص می­شود(۵). یک فضای شهری فضایی است که عنصری هویت بخش از یک شهر تلقی می­شود، به طوری که اغلب شهرهای بزرگ را می­توان به واسطه فضاهای شهری آن باز شناخت. فضاهای شهری که بر اساس قواعد زیبایی­شناسی شکل گرفته و در کل سیما و ظاهری زیبا به منطقه تحت نفوذ خویش می­دهد می­توانند به عنوان عناصر کلیدی و محور­های توسعه یک شهر مد نظر قرار گیرند.

در طول قرن بیستم دو اتفاق مهم به موازات هم بر اهمیت فضا در زندگی انسان افزوده است. نخست تبدیل شهر­نشینی به الگوی غـالب زندگی اجتـماعی و دیگری تبدیل شــهرها به فضا­های عمدتاً مصنوع. به همین علت است که درک ارتباط میان ساختارهای فضایی و ساختارهای اجتماعی، یکی از مهمترین نیازهای زندگی شهری است(۶). عناصر اصلی هر کالبد با فضاهای شهری را در دیدگاه مشترک ریاضی، معماری و جغرافیا می­توان در چهار زیر مجموعه مهم،  به طور خلاصه برشمرد. به عبارت دیگر، عناصر سازنده یک مکان در چهار عنصر فیزیکی، که پایه و اساس هندسه را می­سازند، پنهان هستند. این عناصر شامل: نقطه، خط، سطح و حجم هستند(۷).

فضای سبز شهری: فضاهای سبز شامل درختان و گیاهان دیگر هستند که به عنوان ششهای شهر به کار گرفته می­شوند، فعل و انفعالات شهری فرآیندهای طبیعی را فراهم می­کنند، به اصلاح اقلیم محلی کمک می­کنند، فضاهای تفریحی را ایجاد می­کنند و به عنوان ارتباط کاملی برای ساکنان شهر به دنیای طبیعی به کار می­روند(۸).

منافع و ارزش پارکها و فضاهای سبز به خوبی قابل درک می­باشند و به شکل روزافزونی به عنوان چالشی برای سلامت انسان مورد توجه قرار می­گیرند، اگر چه چنین منابعی همواره به صورت برابر میان عموم (مردم جامعه) تقسیم نشده است(۹). به طور کلی، وجود فضاهای سبز و تأثیـر آنها در شهرها اجتناب­نا­پذیر است، به طوری که بدون وجود این فضاها، ممکن نیست که شهرها پایدار باقی بمانند(۱۰). فضاهای سبز با کیفیت بالا می­توانند شیوه زندگی سالم و لذت بردن را برای مردم به همراه بیاورند و طراحی و ساخت آن عنصر کلیدی برنامه­ریزی شهری، در جستجوی جوامع سالم و شهرهای پایدار است(۱۱). سطوح سبز دارای کارکرد­های شهری را سطوح سبز می­نامند، نظیر زمینهای باز ورزشی چمن­کاری شده، کنار خیابانها و پلها که با انواع گیاهان پوششی مانند چمن یا گل پوشانده می­شوند. سطوح سبز بدون کارکرد شهری را سطوح سبز غیر­شهری می­نامند، مانند مراتع اطراف شهر و غیره. فضاهای سبز در مرحله نخست به فضاهای سبز و سطوح سبز و در مرحله بعد به شهری و غیرشهری تقسیم می­شوند. تفاوت فضای سبز و سطوح سبز از نظر اکولوژیکی در این است که سطوح سبز (مثلاً زمین ورزشی چمن­کاری شده) نمی­تواند مانند فضای سبز شبه جنگلی در کاهش آلودگی صوتی مؤثر باشد و یا به نحو مطلوبی سبب کاهش دما شود. از این دیدگاه، طبقه‌بندی فضاهای سبز به شرح شکل شماره ۱ است.

 

 

شکل ۱- طبقه بندی انواع فضای سبز(۱۰)

 

 

براساس این تقسیم بندی، فضاها و سطوحی که با کاربری فضای سبز در شهرها ارتباط پیدا می­کنند، به سه دسته: الف-فضای سبز عمومی، ب- نیمه عمومی و ج- خیـابانی تقسیم می­شود. این دسته­بندی در ذیل به تفصیل ارایه شده است(۱۰).

– فضاهای سبز عمومی: فضاهای سبز شهری که واجد بازدهی اجتماعی می­باشند. این فضاها برای افراد در گذران اوقات فراغت، تفریح و مصاحبت با دوستان و گردهمایی اجتماعی و فرهنگی استفاده می­گردد و از این فضاهای سبز، معمولاً به عنوان پارک نام برده می­شود.

– فضاهای سبز نیمه عمومی: فضاهای سبزی که بازدهی اکولوژیکی دارند، ولی استفاده­کنندگان آنها، نسبت به فضاهای عمومی محدودتر هستند. محوطه­های باز بیمارستانها، پادگانها و ادارات دولتی و غیره در این دسته قرار می­گیرند.

– فضاهای سبز خیابانی: نوعی از فضای سبز شهری هستندکه به طور معمول درختکاری حاشیه باریکی از حد فاصل مسیرهای پیاده‏رو و سواره­رو را تشکیل می­دهند و یا به صورت متمرکز در فضاهای نسبتاً کوچک میادین و یا در زمینهای پیرامون بزرگراهها و خیابانها شکل گرفته­اند(۱۰).

عملکرد فضای سبز: کیفیت فضای سبز شالوده عملکرد اکوسیستم شهری است. پارکهای عمومی و باغهای خصوصی نقش قاطع حمایت کننده تنوع زیستی و تأمین کننده مهم خدمات اکوسیستم در مناطق شهری را دارد. گذشته از اهمیت کمک رسانی اکولوژیکی پالایش هوا و آب، تصفیه کننده باد و صدا یا تثبیت کننده آب و هوای معمولی، مناطق طبیعی کمکــهای اجتماعی و روانشــناسی را نیز در شهرها فراهم می­کنند. که این موارد اهمیت ایجاد و بهره گیری از فضای سبز شهری را نشان می­دهند.

 اسکردر (۱۹۹۱) نشان داد که محیط زیست طبیعی با زندگی گیاهی و آب تمدد اعصاب را القا می­کند و کمتر حالت پریشانی در مشاهده کنندگان در مقایسه با منظره شهری بدون زندگی گیاهی ایجاد می­کند. این توانایی عناصر طبیعی در عمل به عنوان «مسکنهای طبیعی»، یک فایده در مناطق شهری است. علاوه بر فواید سلامتی و روانی و زیبایی، سیمای طبیعی شهر می تواند فواید اجتماعی نیز داشته باشد. استفاده از فضاهای بیرونی، می­تواند روابط اجتماعی و متقابل میان همسایه ها را تقویت کند. فضای سبز علاوه بر مــوارد فوق می­تواند اثرات اقتصادی نیز  برای شهر دربرداشته باشد، برای مثال پالایش هوا به وسیله­ درختان منجر به تقلیل هزینه­های آلودگی و درجات پیشگیری از آن می­شود. به ­علاوه ارزشهای زیبایی، تاریخی و تفرجگاهی پارکهای شهری جذابیت شهر را افزایش می­دهد و آن را به عنوان مقصد گردشگر ترقی می­دهد.

تأثیرات ذهنی و درونی فضاهای سبز شهری: فطرت انسانها گرایش ذاتی به طبیعت دارد، نیاز انسانها از ابتدای خلقت به گیاه و طبیعت نیازی زیستی و حیاتی بوده است. یک نیاز از دیدگاه «موری» یک سـازه فرضی است که وقـوع آن تصور می­شود تا بعضی از واقعیتهای عینی و ذهنی را توجیه کند(۱۲). وجود فضاهای سبز تأثیر فراوانی روی سطح رضایت از زندگی، شرایط زندگی، سلامت، شادکامی و رفاه درونی داشته و نقش شایان توجهی در ارتقای کیفیت زندگی بازی می­کند. فضاهای سبز تأثیر فراوانی روی حواس بویایی، بینایی، شنوایی، لامسه و چشایی داشته و ارتباط بسیار قوی با انسان برقرار کرده و در احساس تعلق و درک محیط بسیار سودمند می­باشد. المستد در طراحی پارکهای شهری تأکید می­کند که بشر نیاز دارد تا ارتباط نزدیک با طبیعت داشته باشد. پژوهشهای مختلف در تأثیر این نظریه ثابت کرده که اگر مردم بخش اعظمی از زمان را در ارتباطی نزدیک با منظر نرم و با کیفیت باشند در طول چند نسل منافعی در رفتار اجتماعی­شان پدیدار می­شود. محیط کیفیتهای طبیعی، برای روح بشـر بهتـرین آرامش­بخـش است که جایگزیـنی برای آن یافـت نمی­شود(۱۳).

علاوه بر نیاز به قرارگاههای خلوت و آرام برای ارضای بسیاری از نیازهای پایه و فیزیولوژیک، انسان با گزینش تنهایی، تمدد اعصاب کرده و استراحت می­نماید و اگر این نیاز ارضا نشود، احساس تنش و تعارض می­کند. ایجاد فضای سبز موجب دگرگونی بیش از پیش محیط شده، شرایط بهتری برای رشد تواناییهای فرد ایجاد می­کند، سلامت لازم برای خلاقیت و فعالیت به دست آورده و سازندگی فردی و اجتماعی بیشتری از خود نشان می­دهد و از این طریق به ایجاد جامعه­ای با نشاط، سرزنده و خلاق کمک خواهد نمود(۱۲). نور و رنگ فضای سبز بر روحیات و نیازهای روانی انسان تاثیرگذار است. چگونگی حضور نور در فضای سبز نقش بسیار تعیین­کننده­ای در چگونگی کنشها و واکنشها دارد و شناخت نور در فضاهای سبز و نحوه­ی اثرگذاری آن بر افراد می­تواند منجر به برخوردی آگاهانه در طراحی زیست محیطی انسان شود. هر رنگی بنا به خاصیت خود اثری بر روان انسان دارد که با رفتارهای اجتماعی و روانی او مرتبط است. یک نوع ارتباط سه محوری بین رنگ، انسان و طبیعت وجود دارد که هر اندازه این ارتباط متعادل تر باشد، از لحاظ روانی برای انسان مفیدتر خواهد بود. انتخاب غلط و نابجای رنگ موجب بد نشان دادن و یا بی­خاصیت شدن آن می­شود که اصطلاحاً مرگ رنگ نامیده می­شود(۱۲). در فضای سبز، رنگ سبز رنگی غالب است. این رنگ موجب تقویت روحیه و اعتماد نفس و قدرت تسلط بر حوادث می­شود لذا در آرامش اعصاب و رفع خستگی مفید و کارساز است و در ضمن قدرت تحمل و صبوری را نیز افزایش می­دهد و از این طریق می­تواند فضای شهر را از نظر روانی برای انبوه ساکنان قابل زیست تر کند(۱۴).

تأثیرات بیرونی فضای سبز شهری: فضای سبز در سطح محیطی و اکولوژیکی طیـف گستـرده­ای از اعمـال را انجـام می­دهند، مانند بهبود کیفیت آب، هوا و خاک، کاهش سطح صدا، تقلیل دامنه نوسانات گرمایی، حمایت در برابر باد، کاهش فرآیند فرسایش، مدیریت پسماند، بهبود تصفیه فاضلاب سطحی، کاهش خطرات سیل و ارتقای تنوع زیستی و غیره در سطح اجتماعی، فضاهایی با ظرفیت بالا برای تفریح و سرگرمی را تشکیل و رفاه روانی و فیزیکی ساکنان شهرهـا را افزایش می­دهند، همچنین این فضاها، فضاهایی برای فعالیت، سلامت، کارآموزی، معاشرت و حس آگاهی هستند. گذشته از این، سیمای شهر را ارتقا می­دهند، به تعریف هویت و ویژگیهای بارز شهری کمک می­کنند و شهرها را مکانهای جذابتر و پایدارتری برای زندگی، کار و سرمایه­گذاری می­نمایند.

تعریف کیفیت زندگی و ابعاد آن: به طور کلی کیفیت زندگی مقوله­ای ارزشمند و حیاتی می­باشد، که به دنبال آن رضایتمندی بیشتر از زندگی شغلی، زمان برای دنبال کردن اشتغالات مربوط به اوقات فراغت رضایت بخش و لذتمند، ابراز احساسات در روابط، داشتن یک زندگی سالم  و شاد، جامعه را به مکانی حمایت کننده تبدیل می­نماید. در این رابـطه خواسته­های بیشتر مردم از فضاهای شهری محیط اجتماعی آرام و مطبوع، دارای هنجارهای اجتماعی، محیط فیزیکی پایدار و بدون آلودگی می­باشد. از اواسط قرن بیستم، اهمیت چنین پرسشهایی نیز در تحقیقات تجربی تحت عنوان کیفیت زندگی یا خوشبختی در حـال افزایـش بوده است و محققانی از رشتـه­های گوناگون همچون سیاست اجتماعی، اقتصادی، روانشناسی، پزشکی و تحقیق خدمات بهداشتی را به چالش کشیده است. بسیاری از محققین معتقدند، کیفیت زندگی مفهوم گسترش یافته­ای است که سلامت جسمی، وضعیت روانی، سطح استقلال، ارتباطات اجتماعی، اعتقادات شخصی افراد و رابطه آنها با اشکال برجسته محیط را ثابت می­کند(۱۵). کیفیت زندگی واژه­ای است برای اشاره به این که چگونه یک فرد نسبت به جایگاهش در زندگی اظهار رضایت دارد و چگونه شهروندان خوشحال یک جامعه با شهروندان جامعه­ای دیگر قابل مقایسه هستند. این تعریف ممکن است تحت شرایطی که فرد در آن قرار گرفته است، تغییر کند. کیفیت زندگی شامل کیفیت محیط زیستی که فرد در آن زندگی می­کند، است. بنابراین محیط زیست با کیفیت آن است که، برای برآوردن نیازهای اساسی (غذا، پناهگاه، امنیت و ارتباط اجتماعی) مهیا باشد(۱۶). اغلب دانشمندان توافق دارند که مفهوم کیفیت زندگی همواره چهار بعد تشـریح شده در جدول ۱ را در بـر می­گیرد.

 

ابعاد

مفاهیم مرتبط

فیزیکی

مفاهیمی مانند قدرت، انرژی، توانایی انجام فعالیتهای روزمره و مراقبت از خود از این دسته هستند.

روانی

اضطراب، افسردگی و ترس از این زمره­اند.

اجتماعی

این بعد در مورد رابطه فرد با خانواده، دوستان و همکاران و در نهایت جامعه است.

روحی

درک فرد از زندگی و معنای زندگی را در بر می­گیرد. زیر مجموعه بعد روانی نبوده و یک دامنه مهـم و مستقل محسوب می­شود.

جدول۱- ابعاد کیفیت زندگی

 

در واقع با این تعاریف، درک فرد از سطوح شادی و رضایت در ابعاد ذکر شده، مشخص کننده سطح کیفیت زندگی او خواهد بود. بنابراین کیفیت زندگی هر فرد تحت تأثیر خصوصیات زمینه­ای فرد، وضعیت اجتماعی، فرهنگی و محیطی او قرار دارد.

دیدگاههای کیفیت زندگی

دیدگاه کارکردگراییدر نیمه اول قرن بیستم، مبانی نظری شهرسازی تحت تأثیر دیدگاهـهای فلسفی اثبــات­گرایی و علم­گرایی قرار گرفت. در نتیجه، پدیده شهر به عنوان یک کانون تولیدی و خدماتی تلقی گردید که باید ارزشهای کارکردی آن مورد حفاظت و توسعه قرار گیرد. مکتب کارآیی شهری در اواسط قرن بیستم به صورت نگرش قالب شهرسازی در آمد(۱۷). براساس دیدگاه کارکردگرایی، شهرها دارای چهار کارکرد اصلی، یعنی سکونت، کار، حرکت و فراغت می­باشند و وظیفه اصلی شهرسازی، سازمان دادن به این چـهار کارکرد می­باشد. بنابراین، اهداف اصلی شهرسازی معطوف به تسهیل کارکردهای شهری و تقویت کارایی شهر می­باشد(۱۸).

از نظر شهرسازی کارکردی، تعیین سرانه­های شهری وسیله­ای برای افزایش کارایی شهر و سازمان­دهی فضایی فعالیتهای مختلف و جلوگیری از بروز آشفتگی و بی­سازمانی در نظام کارکردی شهر است. از این نظر سرانه­های شهری، کاری به اهداف کیفی و درازمدت شهروندان، یعنی وصول به سعادت، آسایش، رفاه اجتماعی، عدالت اجتماعی و احساس رضایت ندارند(۱۹).

تئوری سیستمیروش تفکر سیستمی یعنی نگاه کردن به هریک از اجزای سیستم در رابطه با نقشـی که آن جزء در کل سیستم بازی می­کند، پس این روش تفکر سیستمی روش تفکری است که در مورد تمام مشکلات به جای تمرکز بر یک یا چند جزء و جدا ساختن اجزای دیگر، موافق سازگاری با تغییرات سریع جاری می­باشد. این امر به علت ارتباط و وابستگی متقابل فزاینده عناصر شهری و شهروندان با فضای شهر است که هر روز وسعت یافته و کمتر قابل پیش­بینی است(۲۰). رهیافت سیستمی در پی آن بوده که نظریه­ای عقلانی، جامع و فراگیر از فرآیند برنامه­ریزی معرفی نماید و با در نظر گرفتن شرایط متغیر، شیوه برنامه­ریزی سنتی را از حالت ایستا خارج کند و بر پیوسته بودن فرآیند برنامه­ریزی و امکان بازبینی و فرابینی آن تأکید نماید(۲۰).

دیدگاه عدالت اجتماعیعدالت اجتماعی شهر مترادف با توزیع فضایی عادلانه امکانات و منابع، میان مناطق شهری و دستیابی برابر شهروندان به آنها است، زیرا عدم توزیع عادلانه آنها به بحرانهای اجتماعی و مشکلات پیچیده فضایی خواهد انجامید. مقوله کیفیت زندگی به شکل وسیعی با مفهوم رفاه ارتباط پیدا می­کند. اگرچه در مورد رفاه نیز اتفاق نظر وجود ندارد ولی رفاه مفهومی است که توصیف کننده بهزیستی، تأمین زندگی و فقرزدایی است و لذا در ارتباط تنگاتنگی با  مفاهیمی همچون عدالت اجتماعی قرار می­گیرد. اگرچه مشاهده این که مردم در مکانهای مختلف به اشکال متفاوتی زندگی می­کنند، لزوماً اشارات ضمنی اخلاقی به همراه ندارد، اما قضاوت در مورد کیفیت زندگی، ناگزیر پرسشهایی را در مورد مفاهیم خوب یا بد، بهتر یا بدتر مطرح می­کند و  با گذار از کنجکاوی جغرافیای سنتی در خصوص تفاوتهای ناحیه­ای و رفتن به سوی مباحث مربوط به نابرابری فضایی، وارد وادی اخلاقیات می­شود(۲۱).

دیدگاه ساختارگراییاندیشمندان این مکتب معتقدند در علم جغرافیای شهری، پدیده­های گوناگون فضای زندگی را نمی­توان به طور جداگانه و مستقل از یکدیگر مطالعه کرد، به این ترتیب در مکتب ساختارگرایی، پدیده­های شهری به صورت مجزا در کنار هم قرار نمی­گیرند، بلکه هر پدیده شهری جزیی از کل ساختاری است و تنها در درون این ساختار می­توان آن را تحلیل کرد.

نظریه کیفیت زندگی از دیدگاه زانزان در سال ۱۹۹۲، مدلی برای کیفیت زندگی ارایه داد. به اعتقاد وی کیفیت زندگی، یک مفهوم چند بعدی است که شامل رضایت از زندگی، تصور از خود، عوامل بهداشتی، عملکردی و اقتصادی و فرهنگی است. مطابق مدل او کیفیت زندگی، تحت تأثیر زمینه­های شخصی، سلامت، عوامل اقتصادی- اجتماعی، فرهنگ و محیط و سن است. مفهوم درک شده از کیفیت زندگی در نتیـجه اثر متقابل بین شخص و محیـط او ایجاد می­شود(۲۲). شکل شماره ۲ مدل کیفیت زنـدگی زان را نشان می­دهد.

 

 

شکل۲- مدل کیفیت زندگی زان(۲۲)

 

 

 

نظریه کیفیت زندگی لی و همکارانلی و دیگران (۱۹۹۸)، مدلی در ارتباط با کیفیت زندگی ارایه داده­اند که طبق این مدل، ساختار مفهومی کیفیت زندگی باید حداقل شامل چهار بعد یا زمینه گسترده زندگی و دو محور عینی و ذهنی باشد. رضایت زندگی ذهنی فرد توسط شرایط زندگی عینی، نظام سلسله مراتبی نیازهای زندگی و استاندارد­های مقایسه شده با زندگی حاضر فرد تعیین می­شود. ارزیابی بر اساس شخصیت، تجربه­های زندگی و منبع شخصی در شبکه فرهنگی، اجتماعی و محیطی است(۲۲).

نظریه ادراکی فرانسفرانس در نظریه ادراکی خود برای کیفیت زندگی چهار عامل اصلی خانواده، وضعیت اجتماعی و اقتصادی، وضعیت روحی و روانی و وضعیت جسمانی را مؤثر می­داند. این چهار متغیر اصلی می­تواند مستقلاً یا توأم با یکدیگر بر روی کیفیت زندگی تأثیرگذار باشد. البته درک فرد از کیفیت زندگی نیز می­تواند بر هریک از متغیرهای نامبرده تأثیر داشته باشد به طوری که، اگر درک فرد از کیفیـت زندگی­اش کاهش یابد می­تواند بر توانایی وی در محیط کاری و شغلی­اش تأثیر گذاشته و موجب نقصان شرایط اجتماعی و اقتصادی و متعاقباً موجب افزایش تنش وی گردد(۲۲).

پشتوانه نظری رابطه رفتار و فضاپشتوانه نظری رابطه فضا و رفتار به دلیل میان­رشته­ای بودن آن در چند الگو شکل گرفته است: ۱- الگوی مکانیکی یا سیستم انسان- ماشین ۲- الگوی شناختی- ادراکی- انگیزشی ۳- الگوی رفتاری ۴- الگوی بوم­شناختی(۲۳). رویکرد مکانیکی که ریشه در سیستمهای مهندسی دارد، انسان را پدیده­ای با توانمندیهای مکانیکی و موجودی عملکردگرا می­داند که در زمینه حس کردن و پردازش درون داده­ای محیطی دارای تواناییهای قابل توجهی است. لذا در زمینه طراحی فضا، هدف آن سازماندهی و خلق فضای مصنوع متناسب با توانمندیهای انسان (حسی، حرکتی و هوشی) به گونه­ای است که انسان را قادر سازد تا عملکردی (رفتاری) مؤثر داشته باشد(۶). رایج­ترین رویکرد به رابطه فضا و انسان یا محیط و اجتماع، الگوی ادراکی ـ شناختی ـ انگیزشی است که واکنش ادراکی به محیط (ادراک فضایی) را بررسی می­کند. هدف از بررسی این موضوع این است که انسان چگونه محیـط را می­بیند، درک می­کند، احساس می­کند و به آن واکنش نشان می­دهد.

بدیهی است فرآیند­های ذهنی و درونی نهایتاً در قلمرو فردی و عرصه­های جمعی بازتاب رفتاری پیدا می­کنند و به این ترتیب از ذهنیت به عینیت درمی­آیند. به همین دلیل در الگوی رفتاری به جـای احساسات و واکنشهای درونی به بررسـی جنبه‏های آشکار و نمودهای رفتـاری انسان در فضـا تأکیـد می­شود. در این رویکرد انسان موجودی رفتارگرا است که عمدتاً در قالب الگوهای رفتاری متجلی می­شود (انسان متجلی در رفتار). آخرین رویکرد در حوزه فضا و رفتار، الگوی بوم­شناختی است که انسان را پدیده­ای مبتنی بر بوم می­داند و با چند ویژگی بارز از سایر الگوها متمایز می­شود: ۱- محیط و رفتار از هم تفکیک ناپذیرند و رفتار در بستر محیطی قابل بررسی است.۲- میان محیط و رفتار روابط متقابل و تأثیرگذار دوسویه وجود دارد، رفتار از محیط تأثیرپذیر و بر آن تأثیرگذار است. ۳- کیفیت روابط انسان و محیط، پویا و تغییرپذیر است، لذا بر طراحی محیط انعطاف­پذیر تأکید دارد. ۴- روابط محیط و رفتار در نظامی یکپارچه عمل می­کند، به این معنی که بسیاری از سطوح چندگانه رفتار (کلامی، غیرکلامی و رفتار فضایی) به طور همزمان رخ می­دهند و پیوند جدایی ناپذیر با هم دارند (۲۳).

شاخصهای عینی و ذهنی کیفیت زندگی: کیفیت زندگی، مفهومی است چند وجهی و بررسی آن نیاز به اتخاذ رهیافتی میان­رشته­ای و فرارشته­ای دارد و تا حدود زیادی از ارزشها متأثر است و در واقع طبق ارزشهای فردی، اجتماعی و ملی تعریف می­شود. علاوه بر آن، کیفیت زندگی ضمن دارا بودن ابعاد عینی و وابستگی به شرایط عینی و بیرونی، امری است ذهنی و درونی و در نهایـت به تصورات و ادراک فـرد از واقعیتهای زندگی بستگی دارد. اما با وجود تعاریف گوناگون (و در نتیجه تنوع رویکردهای ارزش یابی) بر دو مؤلفه اصلی کیفیت زندگی تا حدی اتفاق نظر وجود دارد: عوامل خارجی زندگی شخصی (شاخصهای عینی) و ادراکات درونی افراد از این عوامل خارجی (شاخصهای ذهنی). این اولین و شاید جامعترین تقسیم بندی است که بسیاری از دانشمندان و پژوهشگران آن را پذیرفته­اند.

«شاخصهای درونی یا ذهنی[۳]» ارزیابی درونی زندگی افراد را نشان می­دهد که روی درک فرد از شادکامی و رضایت او از شرایط زندگی پایه­ریزی شده است. این نوع شاخصها در اصل شخصی و مبتنی بر استنباط مشخص از آسایش و رفـاه و پاسخهای به دست آمده از نظرسنجیها و مطالعات جامعه شناختی است. دو روش اصلی جمع آوری اطلاعـات و شاخـصهای درونی، روش پرسش نامه و  پرسش همزمان با آمارگیری جمیعتی است. این شاخصها وضعیت واقعی یا شرایط کل زندگی و نگرش افراد در مقابل شرایط را منعکس می­کند و می­تواند به وسیله مدلهای آماری به شناسایی ارزشهای جامعه یا گروههای مختلف اجتماعی کمک کند. این ارزشها که بر پایه مقیاس درجه بندی می­شوند، به عنوان شاخصهای ابعاد ناملموس کیفیت زندگی به کار می­روند.

«شاخصهای عینی یا برونی[۴]» کیفیـت زنـدگی، بر پایـه ویـژگیهایی هستند که می­توان اندازه­گیری نمود، مثل درآمد. هدف در نظر گرفتن مجموعه­ای از شاخصهای کلان اقتصادی، اجتماعی و جغرافیایی است که شرایط و روش زندگی افراد را تعیین می­کنند. این شاخصها مقیاسهای غیر مستقیم شرایط واقعی کیفیت زندگی هستند که محققان تلاش دارند ارزیابی کنند. به طوری که در شاخصهای عینی ممکن است کیفیت زندگی به عنوان ارتباط متقابل بعد عملکرد و فعالیتهای حیاتی جمعیت تعریف می­شود.

در بحث درباره شایستگی و عدم شایستگی روشهای عینی و ذهنی، امروزه تعداد رو به رشدی از پژوهشگران از نوع سوم شاخصها طرفداری می­کنند که اطلاعات کیفی را با کمی ترکیب می­کنند. این دیدگاه با عبارت «کیفیت زیست محیطی زندگی[۵]» به تصویر کشیده شده است، که دو عرصه فردی و مادی زندگی را مقایسه کرده و ارتباط میان شاخصهای عینی و ذهنی را نیز مطالعه می­کند.

مرور تجـربه های جهانی نیز نشـان می­دهد که هم شاخصهای عینی که عمـدتاً بر پایه آمـار ثبـت شـده شکل می­گیرند و هم شاخصهای ذهنی که از پیمایشهای میدانی و با روشهای مختلف حاصل می­شوند در تجربیات سنجش کیفیت زندگی کاربرد فراوان یافته­اند. در بررسی ساز وکارهای مختلف سنجش کیفیت زندگی در جهان، استفاده از دو رویکرد عینی، ذهنی و یا رویکرد عینی و ذهنی به صورت همزمان به مقوله کیفیت زندگی را می­توان مشاهده نمود. در جدول ۲، مهمترین نمونه­های مورد بررسی در این مطالعه بر اساس این معیار طبقه­بندی شده است.

 

جدول ۲- طبقه بندی تجارب سنجش کیفیت زندگی بر اساس رویکردهای عینی و ذهنی(۲۴)

 

ردیف

بررسی رویکرد

عنوان بررسی نمونه

۱

رویکرد عینی

شاخص توسعه انسانی سازمان ملل متحد (HDI)، برنامه شاخصهای شهری جهانی (GUIP)، پایگاه اطلاعات “کتاب داده‏های شهرها” بانک توسعه آسیایی، پیمایش کیفیت زندگی مؤسسه مرسر

۲

رویکرد ذهنی

شاخص بهزیستی استرالیا

۳

رویکرد مرکب عینی و ذهنی

برنامه سنجش شهری اروپا، واحد اطلاعات مجله اکونومیست، سیستم گزارش­دهی کیفیت زندگی نیوزیلند، سیستم گزارش­دهی کیفیت زندگی اتحادیه شهرداریهای کانادا، شاخص کیفیت زندگی کمیسیون توسعه پایدار لندن، گزارش کیفیت زندگی لیورپول

کیفیت زندگی و فضاهای سبز شهری: کیفیت زندگی در سیاستهای برنامه­ریزی شهری و فضایی ضرورت و اولویت است و باید به چالشهایی که استراتژیها برای آینده شهر به ارمغان می­آورد، پاسخ­گو باشـد. این مسأله امـری جدید نیست، از زمانهای گذشته همان گونه که در آثار افلاطون، سقراط و دیگران آمده، محیط فیزیکی و تأثیر آن بر اشخاص درک شده است. فضاهای سبز شهری در سطوح مختلف همانند محیطی، اکولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیباشناسی عملکرد متفاوتی در شهرها دارند و سیما و ویژگیهای منطقه­ی شهری را ارتقا می­دهند. همچنین به خاطر این چند عملکردی بودن، به عنوان فاکتوری برای میان کنش فعالیتهای انسانی و محیط و ارتقا ­دهنده کیفیت زندگی عمل می­کند.

«مونتوریو» می­گوید: بسیاری از شهروندان در شهرها از ارتباط با محیط محروم هستند، بسیاری از آنها دیگر عناصر اکوسیستم را خوار می­شمارند و یا به سادگی نادیده می­گیرند و بیشتر و بیشتر با آن دشمن می­شوند و بشر، در بیشتر زمانها، در درون محیط ساختگی و مصنوع در جستجوی پناهگاه است(۲۵). به عقیده­ی «آنتروپ» تقاضای زیادی در آینده برای چشم­انداز وجود دارد که در یک زمان چندین عملکرد را انجام خواهد داد: عملکرد اکولوژیکی (فضایی برای زندگی)، عملکرد اقتصادی (فضایی برای تولید)، عملکرد فرهنگی- اجتماعی (فضایی برای تفریح و احراز هویت)، عملکرد تاریخی (فضایی برای هویت و تعلق)و عملکرد زیبایی شناختی (فضایی برای تجربه). ترکیبی از عناصر سازنده چشم­اندازها برای رسیدن به تعادل و تکامل پایدار ضروری است(۲۶). اگر فضاهای سبز شهری ارتقا دهندگان کیفیت زندگی هستند، ترکیب و به هم پیوستن آنها در یک سیستم، ارزشی افزایشی در شهر دارد. بنابراین خلق ساختارهای سبز شهری که به تعادل سیستم­ شهری در دو سطح عملکردی و ساختاری کمک کند، اهمیت دارد. اهمیت ساختارهای فضای سبز شهری نه تنها به وسیله جمع ارزش ذاتی فضاهای جداگانه سازنده، بلکه به وسیله ارتباطی بین این فضاها به وسیله همبستگی اتصالات میان آنها و اطراف شهر، اثبات می­شود. به عقیده ولودارکزیک ساختارهای سبز شهری نهادهای چند عملکردی در زمینه شهری هستند که باید به شیوه یک پارچه و جامع مورد بحث قرار گیرند(۲۶). فضاهای سبز شهری سیاستهای محیطی، اقتصادی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار می­دهد، به شیوه­های چندی در کیفیت زندگی مشارکت دارند که به صورت مستقیم در قابل زیست بودن شهرها تأثیرگذار است.

معرفی محدوده مطالعاتی

این محله واقع در ناحیه ۳ شهرداری منطقه ۴ است که از شمال به بزرگراه بابایی، از جنوب و شرق به جنگل لویزان و از سمت غرب به بزرگراه دارآباد منتهی می­شود(۲۷).

 

 

 

 

شکل۳-  نقشه محدوده منطقه ۴ محله شیان(۲۷)

 

 

برای رسیدن به نتیجه­ای قابل پذیرش و بسط و بازیابی مفاهیم بررسی شده در زمینه­ای سازگار با شرایط محلی، مطالعه­ای موردی بر روی محله شیان صورت گرفت. با توجه به بررسیهای اولیه و نظر ساکنان محله از فضای سبز مناسبی برخوردار است. در این مرحله، پارامترهای تعیین­کننده کیفیت فضای سبز تعیین و تأثیر آنها بر کیفیت زندگی مورد بررسی قرار گرفت. به همین منظور، در راستای رسیدن به نتایجی که درست یا نادرست بودن پارامترهای ذکر شده را پاسخ گو باشد، مصاحبه­ای با ۱۰۰ نفر از ساکنان محله که اقشار مختلفی را در بر می­گیرد صورت گرفت. سؤالات مطرح شده در پرسش نامه در قالب دو سری سؤال (سؤالات باز و سؤالات گزینه­ای) طراحی شد که نتایج این مصاحبه­ها به صورت جداول و نمودارهایی که در ادامـه ارایه گردیـده است قابـل بررسـی می­باشد.

شاخصهای کمی پژوهش

معیـارهایی که به­وسیـله شاخصهای کـمی اندازه­گیری می­شود، روی ویژگیهای فیزیکی سیستم سبز شهری تمرکز می­کند. هدف از آنها فراهم کردن اطلاعات درباره کمیت و شکل فضاهای سبز در شهر است. کمیت و پیوستگی بیشتر فضاهای سبز در شهر بهتر است. به بیان دیگر با کاهش مساحت کل فضاهای سبز بیشتر گونه­ها از بین خواهند رفت یا ضعیفتر خواهند شد و کیفیت اکولوژیـکی از بین رفته یا ضعیفتر خواهد شد. همچنین این امر بر نحوه و شرایط استفاده ساکنان شهری نیز تأثیر خواهد گذاشت(۱).

  • معیار مساحت سطح فضاهای سبز شهری

میزان فضاهای سبز شهری اثری قوی روی کیفیت محیط، شرایط اکولوژیک و رضایت عمومی جمعیت دارد. سرانه فضاهای سبز شهری بر روی میزان فضای سبز موجود در شهر در ارتباط با جمعیت تمرکز و به­عنوان مقیاس پایه برای تأمین فضای سبز و رشد آینده شهر قضاوت می­کند. مساحت بیشتر فضای سبز شهری مفید و در دسترس برای رفاه عمومی، سلامت، استقلال و تفریح ساکنان و برای سیمای شهر و توسعه آن ارجحتر است.

 

 

 

  •      معیار دسترسی به فضاهای سبز

این دیدگاه مشترک وجود دارد که مقدمترین و مطلوبترین روش برای دسترسی به مکانهای سبز شهری، پیاده­روی است و بیشینه حریم و وسعت فاصله تقریباً ۵۰۰ متر از جایی است که فرد زندگی می­کند (پیاده­روی حدود ۵ دقیقه)، پیاده­روی را می­توان یک برابرساز اجتماعی بزرگ در محیطهای شهری امروز تلقی کرد، آن جا که همه صرف نظر از وضعیت و درآمدشان می­توانند به سمت مکان پیاده روند. این تصور وجود دارد که دسترسی به فضاهای سبز شهری در فاصله ۵۰۰ متر پیاده­روی از جایی که شهروندان در آن زندگی یا کار می­کنند، به بیشینه

کردن استفاده ساکنان شهری از این فضاها منجر خواهد شد. یکی از راهکارهای مناسب برای این امر آن است که از طریق مکانیابی سلسله مراتبی از فضاهای سبز در سطح محله، دسترسی مناسب شهروندان به این فضاها میسر گردد. از شهروندان از میزان دسترسی آنها به فضای سبز در محل سکونتشان سؤال پرسیده شد و این که آیا از وضع فضای سبز محل سکونت خود راضی هستند؟ همچنین از نحوه دسترسی به فضای سبز شهری نیز سؤال پرسیده شد و این که از چه وسیله­ای برای دسترسی به فضای سبز استفاده می­کنند.

 

نمودار۱- سنجش نحوه مراجعه به فضای سبز محله (درصد)

 

طبق نتـایج به ­دست آمـده بیش از ۹۰درصـد پاسـخ دهندگان مسیر منتهی به فضای سبز را پیاده طی می­کنند. این امر نشان­دهنده دسترسی مناسب به فضـای سبـز در محـله می­باشد، گرچه دلیل استفاده نکردن شهروندان از سیستم حمل­و­نقل عمومی، ضعف و کمبود آن در محله عنوان گشته است. دلیل استفاده از وسیله نقلیه شخصی نیز اکثراً در مواقع گردش با خانواده و پیک­نیک عنوان شده است.

 

 

نمودار۲- بررسی رضایت از میزان دسترسی به فضای سبز در محله (درصد)

 

 

 

شاخصهای کیفی

  •   معیار تنوع گونه­ها

موضوع اصلی اطمینان از وجود شرایط لازم در شهرها برای حفظ تنوع و فلور غنی از طریـق جمعیت گونـه­های پایـدار می­باشد. در این معیار گونه­های غیربومی/ بیگانه و نادر/ تهدیدکننده و در معرض خطر به­عنوان شاخصهای کلیدی شناسایی می­شوند.یکی از مهمترین طرحهایی که در سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران اجرا گردیده است، طرح

ارزیابی، مطالعه و بررسی گونه‌های گیاهی و انتخاب گونه‌های مناسب گیـاهی ســازگار با شرایـط آب و هوایی شهــر تهـران ( ۱۳۸۵) می‌باشد که مجری آن اساتید محترم دانشگاه تهران بوده‏اند.در این طرح فهرست گونه‌های گیاهی غالب شهر تهران، استعلام شده ازسوی معاونت فضای سبز سازمان وجود دارد که به شرح جدول ۳ می‌باشد:

 

 

جدول ۳- گونه­های گیاهی شهر تهران(۱۲)

گونه­های گیاهی

تعداد

سوزنی برگان

۱۲ گونه (واریته‌ها در شمارش گونه‌ها لحاظ شده­اند)

پهن برگان

۱۲ گونه (واریته‌ها در شمارش گونه‌ها لحاظ شده­اند)

درختچه‌ای‌‌ها

۴۴ گونه (واریته‌ها در شمارش گونه‌ها لحاظ شده­اند)

بالا رونده‌ها

۱۰ گونه

انواع پوششی

۲۰ گونه(گونه‌های مختلف چمن در شمارش لحاظ شده­اند)

گل‌های فصلی

۵۹  گونه

مجموع

۱۷۴ گونه

 

 

در مجموعه پارک جنگلی لویزان عرصه‌های جنگل کاری وسیعی وجود دارد. باتوجه به ارقام موجود به نظر می‌رسد تنوع پهن برگان بیشتر از سوزنی برگان بوده ولی فراوانی سوزنی برگان بیشتر از پهن برگان می‌باشد. نمونه‌های پهن برگ شامل گونه‌هایی چون اقاقیا، ارغوان، بلوط، افرا، داغداغان، توت، عرعر، چنار، ون و سنجد می‌باشد. از سوزنی­برگان می‌توان به کاج تهران، زربین و سرو نقره‌ای اشاره کرد. نمونه‌های درختچه‌ای شامل طاووسی، توری، خرزهره، شیرخشت و انواع رز می‌باشد(۱۲).

  • معیار کیفیت هوا

آلودگی و ناخالصی محیط، شکلهای عمده اختلال اکوسیستم شهری را تشکیل می­دهد. آلودگی جوی اکثر محیطهای شهری را تحت تأثیر قرار می­دهد. از این رو، به­عنوان شاخص معرف برای ایـن معیار انتخاب گردیـده است. ناخالصـی و آلـودگی به­وسیله اثر روی ترکیبات خاص پوشش گیاهی، اکوسیستم را تحت تأثیر قرار می­دهد. همان گونه که در منابع و مطالعات پزشکی و سلامت به آن اشاره فراوان شده تأثیر مخرب ناخالصیهای هوا در افزایش بیماریهایی چون اختلالات تنفسی به­ویژه برای گروههای سنی خاص به­ویژه کودکان و کهنسالان و به همان میزان تأثیر مثبت فضاهای سبز شهری در کاهش آلودگی و اثرات مخرب آن چه برای انسان و چه محیط زندگی انکارناپذیر است. به منظور بررسی این معیار میزان آلاینده­های اصلی منطقه ۴ شهر تهران در سال­۱۳۹۱ به شرح جدول ۴ ارایه گردیده است.

 

 

 

 

 

جدول۴- آلاینده­های اصلی و میزان آنها در سال­ ۱۳۹۱، ایستگاه شهرداری منطقه ۴ (۲۸)

 

نام آلاینده

واحد

میانگین غلظت سالیانه

حداکثر غلظت ساعتی در طول

یک سال(تاریخ، ساعت وقوع)

تعداد روزهای غیرمجاز در طول سال

O3

PPb

۷/۱۵

۱/۶۷ (۲۵ خرداد،ساعت ۱۶)

۰

CO

ppm

۳

۸/۹ (۱۷ بهمن، ساعت ۸)

۰

NO2

ppb

۳/۹۴

۴/۱۹۲ (۲۰ تیر، ساعت ۲۱)

۱۷۵

SO2

ppb

۵/۲۴

۵/۱۰۳ (۲۰ خرداد، ساعت ۱۱)

۰

PM10

Mg/m3

۵/۶۱

۳/۴۱۲ (۲۶ اردیبهشت، ساعت ۱۹)

۴

PM2.5

Mg/m3

۶/۳۴

۲/۲۰۸ (۱۷ بهمن، ساعت ۱۴)

۶۲

 

مطابق با جدول آلودگی در طی این سه سال به دلایل مختلف افزایش یافته و به دلیل افزایش حجم ترافیک موتوری و صنایع مختلف، تهران جزء آلوده­ترین شهرهای ایران است. در این شرایط فضای سبز منطقه چهار به یکی از عناصر تأثیرگذار در رفع مشکل آلودگی در شهر بدل می­شود. در این میان کاهش کیفیت اکولوژیکی فضاهای سبز شهری از یک سو دلیلی بر افزایش آن و از سوی دیگر خود دلیل آلودگی است.

  • معیار هویت شهر

این معیار نقش سیستم سبز شهری در سیمای شهر و چگونگی (کیفیت) ساختار بازاریابی شهر روی آن را مورد بررسی قرار می­دهد. شهرها می­توانند به­وسیله چشم­انداز معین که مردم آن را گرامی می­دارند و احساس تعلق را به خاطر اهمیت فرهنگی و تاریخی تقویت کنند تعریف شوند. این قبیل ارتباطات باید در استراتژیهای سبز شهری تعریف شوند. از پاسخ­دهندگان در مورد اهمیت فضای سبز در سیمای عمومی محله سؤال و جوابهای زیر دریافت شد.

 

 

جدول۵- اهمیت فضای سبز در سیمای محله

میزان اهمیت

تعداد

درصد

مقدار وزنی

بسیار زیاد

۷۵

۷۵%

۳۷۵

نسبتاً با اهمیت

۱۲

۱۲%

۴۸

با اهمیت

۹

۹%

۲۷

اهمیت کم

۳

۳%

۶

بدون اهمیت

۱

۱%

۱

کل

۱۰۰

۱۰۰

۴۵۷

 

 

از تقسیم مقـدار وزنی کل بـر تعداد کل جوابـها عـدد ۵۷/۴ به­دست آمد. این نشان دهنده نقش پررنگ فضای سبز از نگاه شهروندان است. بیش از نیمی از مردم اهمیت بسیاری برای فضاهای سبز در سیمای محله قائل هستند و تنها ۴ درصد نقش این فضاها را کم یا بی­اهمیت می­دانند.

شاخصهای مکانی

 مهمترین عملکرد فضاهای سبز شهری در شهر فراهم کردن مکانی برای فراهم کردن انواع مختلف فعالیتهای انسانی است. ساکنان و سازمانهای عمومی شهرها، از فضاهای سبز به روشـهای مختلف برای فعـالیت روزانه، معمولی­ترین تفریحات، اهداف اقتصادی، حوادث فرهنگی، اجتماعی شدن، ورزش، آموزش و غیره استفاده می­کنند. هدف این معیارها شناسایی و تحلیل انواع و دامنه استفاده­ها و تعیین گرایشات عمومی در الگوهای کاربرد است. ضمن اینکه شکل و تراکم استفاده بسیار متنوع می­باشد.

  • معیار تفریح

فضای سبز فضایی برای استفاده­های گوناگون تفریحی با بازده­های مختلف است. نقش حیاتی این فضاها، در دسترس بودن آن برای فعالیت­های مختلف مردم محلی است. فضای سبز شهری می­تواند فضایی مناسب برای آرامش و دسترسی بعد از زمان کار بدون نیاز به ایجاد مقدمات مخصوص باشد. این معیار به تحلیل نقش عمومی عملکرد تفریحی فضاهای سبز شهری درون شهر توجه دارد. باید توجه داشت که هیچ­یک از استفاده­ها به هیچ عنوان بر دیگری ارجح نیست. در رابطه با میزان استفاده شهروندان از فضای سبز محله و نحوه استفاده آنها سؤالاتی پرسیده شد و جوابها به صورت زیر ارایه گردید.

 

 

توالی استفاده

تعداد

درصد

هرگز

۳

۳%

به ندرت

۲۴

۲۴%

گاهی

۳۷

۳۷%

اغلب

۲۸

۲۸%

همیشه

۸

۸%

جدول۶- توالی استفاده از فضای سبز

 

 

 

بالاترین درصد افراد از فضای سبز در ماه تنها چندبار استفاده می­کنند. اگرچه درصد استفاده­کنندگان هفتگی نیز غالب است. برای عدم و یا توالی کم استفاده دلایل مختلفی ذکر شده که در گروههای مشغله کاری زیاد و کمبـود زمان، ترجیح دادن فعالیتهای دیـگر در اوقات فراغـت و نامناسب بودن پارک از دید شهروندان تقسیم بندی شده­اند.

 

 

نمودار۳- بررسی دلایل انتخاب استفاده تفریحی از پارکها(درصد)

  • معیار امنیت

 

فضاهای سبز شهری باید نواحی ایمنی باشند که تمامی بخشهای جامعه، به­خصوص کودکان بتوانند بدون نگرانی درباره امنیت فردی خود از فضا لذت ببرند. موضوع ایمنی اثر عمده­ای بر معیارهای استفاده از فضاهای سبز و رضایتمندی ساکنان دارد. اگرچه نباید نادیده گرفت که فضاهای سبز شهری این پتانسیل را دارا هستند که به مکانهای مناسب برای فعالیتهای مجرمانه تبدیل شوند که اثرات منفی بسیار داشته، باعث کاهش کیفیت زندگی و تعداد مراجعه­کنندگان، یا فاصله گرفتن مردم از فضاهای عمومی و سبز و مخدوش شدن سیمای شهر خواهد شد، نیاز است اهمیت حیاتی ایمنی به­عنوان عامل تعیین­کننده برای استفاده از فضاهای سبز شهری شناسایی شود.از ساکنان درباره این که تا چه میزان در فضای سبز محله احساس ترس و عدم امنیـت می­کنند پرسش شد و جوابها طبق جدول زیر ارایه گردیده است. با توجه به سنجه ارایه شده و قرارگیری کمتر از ۵۱ درصد جوابها در سطح گزینه هرگز، نتیجه گرفته می­شود که فضای سبز محله از دیدگاه ساکنان از امنیت مناسبی برخوردار نیست.

 

نمودار۴- بررسی دلایل انتخاب احساس ناامنی (درصد)

  • جانشینی

 

استفاده از فضاهای سبز شهری می­تواند به­عنوان یک گزینه یا جانشین برای آنهایی که نمی­توانند به فضاهای باز دسترسی داشته باشند، یا برای مردمی که فاقد قدرت حرکتند، آنهایی که ماشین ندارند، افراد با درآمد پایین، بچه­ها و میانسالان دیده شود. از نقطه نظر اقتصادی، این معیار از شاخصهای انواع مسکن به­عنوان مقیاس وابستگی مردم به فضای سبز محلی استفاده می­کند. شناسایی این مطلب که چه میزان از جامعه محلی به علت تغییر در سبک زندگی و کاهش فضاهای باز و سبز در منازل، نیازمند فضاهای سبز شهری قابل دسترس است می­تواند شاخص خوبی برای این معیار باشد.

 

جدول۷- میزان احساس عدم امنیت در فضای سبز

میزان احساس ترس

تعداد

درصد

هرگز

۳۸

۳۸%

به ندرت

۲۷

۲۷%

گاهی اوقات

۲۴

۲۴%

اغلب

۱۱

۱۱%

 

با توجه به اینکه منازل درصد بیشتری از ساکنان محله فاقد فضای سبز شخصی است، میزان استفاده آنها از فضای سبز عمومی و نیاز آنها به این گونه فضاها افزایش یافته است.

ارایه راهکار و پیشنهادها 

بر اساس بررسیهای انجام شده و بر پایه تحلیل پرسش نامه­های ساکنان محله شیان، پیشنهادها و راهکارهای مناسب و اجرایی در جهت پایدارسازی و توسعه فضای سبز محله شیان به منظور بالا بردن رضایت ساکنان محله و ارتقای کیفیت زندگی مردمان آن محله در این بخش ارایه می­شود. اجرای این پیشنهادها مطابق با جدول ۸، می­تواند محله شیان را به محله­ای سبز، پایدار و امن تبدیل کند.

 

 

جدول ۸- ارایه پیشنهادهای اجرایی طراحی فضای سبز محله شیان

 

معیار

اهداف

رهنمودهای اجرایی

الگوهای اجرایی

معیار امنیت

 

تأمین روشنایی و حذف نقاط خطرساز در تمامی خیابانهای محله شیان

افزایش امنیت اجتماعی برای ساکنان محله و شهرکهای مسکونی موجود در محله مانند شهرک فلاحیان

– افزایش چراغهای برق استفاده از آنها در مکانهای مناسب

– افزایش نظارت و کنترل بر پارک و فضاهای سبز محله شیان با ایجاد کیوسکهای نگهبانی و قرارگاههای انتظامی در محدوده پارکها به­ویژه پارک جنگلی لویزان

– استفاده از گلها و گیاهان کوتاه قد یا کوتاه کردن شمشادهای بلند کنار پیاده­روها در طول مسیرهای پیاده خیابانهای محله شیان، به منظور جلوگیری از فضاهای ناامن

معیار دسترسی

دسترسی کلیه ساکنان به فضای سبز با حداکثر ۵ دقیقه پیاده­روی

ایجاد فضای سبز طراحی شده و مناسب در اطراف خیابانهای فرشادی، شاه­رضایی و انشعابات خیابان شیان و سایر دسترسیهای محله

– احداث فضای سبز در نقاطی که ساکنان بیش از ۵۰۰ متر با فضای سبز فاصله دارند.

ایجاد خطوط پیاده­ نواری و سبز در اطراف مسیرهای پیاده به منظور افزایش دسترسی پیاده و دوچرخه در سطح محله

ـ ایجاد مسیرهای ویژه دوچرخه در پارک و در حاشیه سبز خیابانها

 

معیار تنوع­بخشی گونه­های گیاهی

ایجاد فضای سبز پایدار و متنوع، افزایش جذابیت بصری با کاشت مناسب در فضاهای شهری محله شیان

انتخاب درختان همیشه سبز و انتخاب درختان خزان پذیر بومی به منظور حفظ زیبایی محله در تابستان و زمستان

– در نظر گرفتن درختان با تنوع در شکل و فرم و کاربرد مناسب آنها در ترکیب با هم متناسب با فصول مختلف سال، به کارگیری گونه­های درختچه­ای، بوته­ای، پوششی و گل­کاری متناسب با نوع فضا مانند معابر پیاده

– در نظر گرفتن عدد ۵-۳ یا ۷ در تعداد درختان جهت ایجاد سایه درمکانهایی که نیاز به وجود سایه دارند.

ـ انتخاب گیاهان مناسب برای کاهش آلودگی هوا و صدا مانند افرا، اقاقیا، چنار، سرو و کاج

معیار کیفیت هوا

تلطیف هوا و کاهش آلودگیهای هوای محله

– ایجاد پوشش گیاهی بین مسیر سواره و پیاده در خیابانهای اصلی فرشادی، شاهرضایی وجعفریان

– استفاده از گونه­های گیاهی مقاوم به آلودگی هوا در مجاورت دسترسیهای سواره  و پیاده محله شیان

معیار تفریح

 

ایجاد محیطی جهت آرامش و تمدد اعصاب، جهت ورزش، بازی، تفریح و لذت مانند احداث پارکهای سلامت در مقیاس محله و پارک محله­ای و نقاط مکث در سطح محله در نقاط مختلف

–  استفاده ازآب و ایجاد آبنما در پارکها و استفاده از مبلمان مناسب در مجاورت آنها

ـ ایجاد زمینهای بازی ویژه کودکان با در نظر گرفتن استانداردهای لازم استفاده از مبلمان مناسب به­خصوص برای سالمندان و افرادی که به­صورت روزانه از پارک استفاده می­کنند. استفاده از آلاچیق و سکوهای مخصوص نشستن. ایجاد مسیرهای ویژه پیاده­روی با استفاده از کفپوشهای مناسب، ایجاد زمینهای ویژه اسکیت، بسکتبال، والیبال

معیار زیبایی شناسانه

بهبود سیمای محله و غنای بصری محله شیان از طریق افزایش حس وحدت، انسجام، زیبایی، تعادل، تنوع و سایر مؤلفه­های زیبایی شناسی با کاشت گیاهان و طراحی منظر نرم

ـ استفاده از المانهای بصری در طراحی فضای سبز

– رعایت توازن و هماهنگی و تنوع رنگها درطراحی فضای سبز

– درهم آمیختن گیاهان گلدارو زینتی و تطبیق دادن آنها با سبک معماری و آراستگی و زیبایی

نتیجه­گیری

 

با توجه به مطالعات انجام شده در پارکهای عمده محله، این نتیجه حاصل می­شود که تمامی افراد در همه حال و در تمامی گروههای سنی به نقش طبیعت و استفاده از مزایای آن برای بهبود زندگی آپارتمان نشینی که فاقد امکانات تفریحی می­باشند، به سوی طبیعت و پار­کها روی می­آورند تا مشکلات خود را حتی به طور گذرا حل کنند. با توجه به یافته­های مذکور و همچنین طبق نظرسنجی­ای که از بازدیدکنندگان به عمل آمد، مشخص شد که بیشتر افراد برای پر کردن اوقات فراغت خود خارج شدن از محل سکونت و رفتن به سوی پارکها و لذت بردن از زندگی جمعی و بودن در کنار مردم را ترجیح می­دهند. آنها حضور در پارک را عاملی برای کاهش افسردگی، افزایش کارایی شغلی و تحصیلی و فرار از روزمره‏گی عنوان می­کنند.

با مرور نتایج حاصل از مطالعه رابطه کیفیت زندگی و فضای سبز در محله شیان و با توجه به اینکه پارکها محلی برای رفع بخشی از نیازهای روانی ـ اجتماعی شهروندان هستند، توسعه و گسترش دادن پارکها و فضاهای سبز شهری درجهت ارتقای کیفیت زندگی شهری امری اجتناب ناپذیر می­نماید. همچنین با توجه به این که اکثر شهروندان در طول هفته بارها به پارک مراجعه و اوقات خود را صرف تفریح و گذران اوقات فراغت می­کنند، غنی سازی اوقات فراغت در پارکها از نکات پراهمیت محسوب می­شود. نکته دیگر، الگوی رایج مراجعه دسته جمعی و همراه با اعضای خانواده به پارکها است. به این ترتیب، این محله بیشتر نیازمند پارکهایی است که سطح وسیع فضای سبز و امکانات رفاهی و خدماتی برای همه اعضای خانواده داشته باشند. در عین حال، با توجه به مهم بودن عامل دسترسی در استفاده شهروندان از پارکهای شهری، از عوامل افزایش استفاده افراد از پارکها و در نهایت ارتقای کیفی زندگی آنان است.

 

منابع

 

  1. بهرام سلطانی، کامبیز،« طرح بررسی اثرات توسعه بر فضای سبز تهران» انتشارات سازمان محیط­ زیست، ۱۳۸۷، صفحه ۴۱٫
    1. Staley R. Samuel 2004 .Urban Planning, Smart Growth and Economic Calculation: an Austrian Critique and Extension, Kluwer Academic Publishers, manufactured in the Netherlands, pp. 256-283.
    2. پیرنیا، محمد کریم« باغ ایرانی» مجله مرکز تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، ۱۳۷۳، شماره ۱۵: صفحه ۷۲٫
    3. کاشانی جو، خشایار« باز شناخت رویکرد­های نظریه به فضاهای عمومی شهری» مجله هویت شهر. ۱۳۸۹، سال چهارم، شماره ۶: صفحه ۹۶٫
    4. باستیه، ژان و برنالد درز (نویسندگان). اشرفی، علی (مترجم)، شهر، چاپ اول. تهران: دانشگاه هنر: ۱۳۷۷، صفحه ۱۶٫
    5. علی اکبری، اسماعیل« رویکردی مفهومی به تأثیر سیمای شهری به الگوهای رفتاری» مجله انجمن جغرافیایی ایران، ۱۳۸۴، سال چهارم، شماره ۱۰: صفحه ۴۴٫
    6. اکبری، نعمت­الله،« مفهوم فضا و چگونگی اندازه­گیری آن در مطالعات منطقه­ای» فصلنامه پژوهش­های اقتصادی ایران، ۱۳۸۴، سال هفتم، شماره۲۳: صفحه ۴۴٫
    7. حجتی، وحیده، مضطرزاده، حامد،« طراحی خیابانهای شهری با محوریت توسعه­­ی پایدار» فصلنامه جستارهای شهرسازی. ۱۳۸۹، سال نهم، شماره ۳۱: صفحه ۶۷٫
      1. Sister, C., Wolch, J., Wilson, J,. 2004. Got Green Addressing Environmental Justice in Park Provision, Geojournal, VOL.75, (3), pp. 229-248
    8. سعیدنیا، احمد،« فضاهای سبز شهری» چاپ سوم. تهران: انتشارات سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، ۱۳۸۳٫ جلد نهم: صفحات ۲۷ و ۸ و ۲۴-۲۳٫
      1. Jim,C.Y & Chen,W.Y 2006. recreation-amenity use and contingent valuation of urban green spaces in uangzhou,china,landscape and urban planning,VOL.75,(1,2), pp.81-96
    9. سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران،« اهمیت فضای سبز و تأثیر آن بر روان انسان» ۱۳۸۸، صفحات ۳-۲٫
    10. سیروس صبری، رضا،« منظر شهری» فصلنامه معماری ایران، ۱۳۸۲، دوره سوم. شماره ۱۳ ـ ۱۲: صفحه ۳۵٫
    11. سهرابی، نارسیس،« اهمیت سبز کردن زیر ساختهای شهری» مجله راه و ساختمان، ۱۳۸۵، شماره ۵: صفحه ۴۱٫
      1. Philips, D., 2006. Quality of life,concept,policy and practice,routledge, London, first edition, pp. 276.
      2. – Polite, R., 2010. Acriticalanalysis of the Theoretical and Empirical Literature Comparing the Effects of Traditional Versus Community Policing on Quality of Life, and Associated Quality of Life Issues, Dissertation for PhD of philosophy, Lynn university, united state, dissertation chair: joseph hall, copyright by proquest LLc, pp.113.
    12. رهنما و همکاران« پژوهش پیرامون طرحهای تفضیلی شهری با تأکید بر کاربریهای آموزشی و بهداشتی ـ درمانی» چاپ اول. مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی:۱۳۸۷٫ ۶۲٫
    13. کامروا، سید محمد علی« مقدمه­ای به شهرسازی معاصر ایران»، ۱۳۸۲ ـ۱۳۴۳٫ چاپ اول. تهران: انتشارات دانشگاه تهران؛ ۱۳۸۶٫ صفحه ۱۱۰٫
    14. مهندیس مشاور پارس ویستا.« سرانه کاربریهای خدمات شهری. چاپ اول. تهران: انتشارات سازمان شهرداریهای کشور: ۱۳۸۰٫ جلد اول.صفحه ۳۱٫
    15. عبدی دانشپور، زهره،« درآمدی بر نظـریه­های برنامه­ریزی با تأکید ویژه بر برنامه­ریزی شهری» چاپ اول. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی: ۱۳۸۷٫ صفحه  ۱۸۱٫
    16. اسمیت، دیوید(نویسنده). شاهی اردبیلی، حکمتحاتمی نژاد، حسین(مترجمان).« کیفیت زندگی، رفاه انسانی و عدالت اجتماعی». ماهنامه سیاست اقتصادی. ۱۳۸۵، شماره ۱۸۶_۱۸۵: صفحه ۱۷۱٫
    17. امین جعفری، امیر صالح. «مقایسه کیفیت زندگی در خانواده­های دو سر شاغل و خانواده­های تک نان­آور دارای الگو در خانواده­های دو سر شاغل کارمندان دانشگاه اصفهان». پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده علوم تربیتی، گروه روانشناسی، ۱۳۸۷، صفحات ۳۱ و ۳۴٫
    18. نمازیان، علی(مترجم). آلتمن، ایروین (نویسنده). «محیط و رفتار اجتماعی، خلوت، فضای شخصی، قلمرو و ازدحام»، ترجمه ، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۲٫ ۲۴۸-۲۸۳٫
    19. مهندسین مشاور ایرانیان،« شناخت کیفیت زندگی در شهر تهران»، مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران، ۱۳۸۹٫ ۱۱۶٫
      1. Leventa, T. B., Vreekerb, R., Nijkamp, P., 2005. Multidimentional Evaluation of Urban Greenspace: A Comparative Study  of European Cities. Department of Urban and Regional Planning, Istanbul.
      2. Quintas, A.V., Curado, M.J., 2008. The Contribution of Urban Green Areas to The Quality of Life. university of porto, faculty of sciences.
      3. http://region4.tehran.ir/Default.aspx?tabid=138. 2014.
    20. شرکت کنترل کیفیت هوا وابسته به شهرداری تهران، «گزارش سالیانه کیفیت هوای تهران»، چاپ اول. تهران: ۱۳۹۲٫ ۸۲٫

 

 


[۱]– استادیارگروه شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد پردیس، تهران* (مسئول مکاتبات).

۲- کارشناس مهندسی شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد پردیس، تهران.

[۳] – subjective indicators

[۴] -Objective indicators

[۵] – Environmental Quality of Life

درباره‌ی admin

نظر دادن بسته است.